Mỗi ngày trôi qua, mọi người đều có việc, hay chính xác hơn là rất nhiều việc mà họ biết họ nên làm, nhưng họ chọn không làm. Điều buồn cười là sự mâu thuẫn này xảy ra với cả những công việc nhàm chán lẫn những kế hoạch lâu dài: Chạy năm dặm để tăng sức bền cho giải marathon; hoàn thành một vài việc để làm nền cho đợt quảng bá; bỏ điện thoại qua một bên để có một giấc ngủ ngon và dài.

Đây là một hiện tượng kỳ lạ, cái việc tự dỗ dành bản thân làm việc gì đó để được lợi cho “cả hai” ấy. Cứ như là phân thân ra thành hai người vậy: một bên là người giao việc với tầm nhìn hướng tới tương lai, bên còn lại là đứa trẻ con chỉ quan tâm đến niềm vui nhất thời. Làm thế nào để khiến bạn nghe lời… chính bạn?

Đây là câu hỏi những nhà nghiên cứu hành vi con người đã tìm hiểu rất nhiều, được gán với những thuật ngữ như “tự chủ” hay “sức mạnh ý chí”. Một vài nhà tâm lý học tranh luận rằng để quản lý được bản thân cũng cần mưu mẹo và sự khôn ngoan, vì theo một cách nào đó, bên trong bạn không chỉ có một người. Đó là sự đa bản ngã, khi “bạn trong tương lai” gần như liên tục giao nhiệm vụ để chỉnh đốn “bạn trong hiện tại”. “Hai bản thể tranh giành nhau để đưa ra quyết định”, đây là câu nói được viết trên Modern Developments tại Behavioral Economics của hai nhà kinh tế học hành vi John Malcolm-Dowling và Yap Chin-Fang. “Mỗi cá nhân đều phức tạp đủ để nhận biết hành vi sẽ rơi khoảng giữa của bản thể hiện tại và bản thể tương lai. Tuy nhiên, những quyết định của bản thể hiện tại lại đầy cám dỗ hơn của tương lai rất nhiều”. Gần như ai đã trải từng tắt báo thức để ngủ tiếp đều đã trải qua cảm giác này rồi.

Đây là một khái niệm rất thú vị, nhưng có một vài bằng chứng cho rằng não bộ xem xét suy nghĩ của hai bản thể gần như bằng nhau. Nghiên cứu về thần kinh được dẫn đầu bởi nhà tâm lý học UCLA Hal Hershfield đã chỉ ra rằng bản ngã tương lai đối với não không khác gì một người xa lạ. Trong phòng thí nghiệm, đầu tiên Hershfield đã yêu cầu các tình nguyện viên nghĩ về những người nổi tiếng, ví dụ như Matt Damon hoặc Natalie Portman khi đang ở trong máy fMRI, một thiết bị các nhà khoa học sử dụng để theo dõi lưu lượng máu. Sau đó, ông bảo họ tưởng tượng bản thân trong 10 năm tới.

Thật kỳ lạ, hoạt động của não bộ khi nghĩ về tương lai và các người nổi tiếng giống nhau đến ngạc nhiên. Hershfield và các đồng nghiệp đã đăng tải bản báo cáo này trên tạp chí Social Cognitive and Affective Neuroscience vào năm 2008. Vậy thì khiến bạn hành xử “chuẩn” sẽ rất khó khăn nhỉ, như là bạn đang làm vì lợi ích của một người gần như không quen biết và chẳng bao giờ gặp mặt. Tại sao phải dọn dẹp trong khi bạn vừa tìm được bộ phim hay chứ? Đống bát đĩa bẩn là vấn đề trong tương lai mà.

Nghiên cứu của Hershfield chủ yếu tập trung vào tác động tiêu cực của hiệu ứng tâm lý kỳ lạ này. Ông ấy nhận ra rằng nếu không coi bản thân trong tương lai đích thực là mình, bạn sẽ khó có thể hành động theo như “người ấy” mong muốn. Nhưng một vài nhà tâm lý khác lại có quan điểm ngược lại, rằng bạn có thể lợi dụng xu hướng này để làm việc cho lợi ích của mình. Trên Journal of Personality and Social Psychology được phát hành năm ngoái, nhà tâm lý học Ethan Kross của University of Michigan cho biết trong 7 thí nghiệm liên quan đến gần 600 người, khi mọi người nói chuyện với bản thân như là một người thứ ba (gọi tên của chính họ để trò chuyện), khả năng kiểm soát suy nghĩ, cảm xúc, hành vi trong những nhiệm vụ căng thẳng như nói trước công chúng được tăng lên.

Một ví dụ sống chính là LeBron James, người đã sử dụng mánh này để mở rộng thị trường từ Cleveland đến Miami vài năm trước. “Một điều tôi không muốn làm là đưa ra những quyết định dựa trên cảm xúc”, James chia sẻ với phóng viên Jon Greenberg của ESPN. “Tôi muốn làm những điều tốt nhất cho LeBron James và những điều khiến LeBron James hạnh phúc”. Thay vì nói lên quan điểm cá nhân, Kross và các đồng tác giả đã sử dụng trường hợp của James để nhấn mạnh luận điểm “sử dụng tên riêng … để nói với chính mình khi có sự mâu thuẫn từ ‘bản thân trong tương lai’ và ‘bản thân của hiện tại’”. Có lẽ đây là cách để kết tinh ý tưởng của cả hai bản thể, giúp bạn tự nghe lời chính mình.

Sẽ có những lúc bạn dễ nghe lời bản thân hơn, đó là quan điểm của một số nhà tâm lý học như Roy F. Baumeister của Florida State University - người đã viết rất nhiều về vấn đề kiểm soát bản thân. Trong năm 1998, Baumeister đã xuất bản bài viết nổi tiếng ghi rằng tự chủ là nguồn tài nguyên hữu hạn, nói cách khác, nó có thể bị dùng hết. Có một thí nghiệm mà mọi người được phép chọn giữa chocolate và những đồ ăn lành mạnh khác như củ cải và sau đó giải một câu đố khó. Những người bắt ép bản thân chọn ăn rau củ thành công có khuynh hướng đầu hàng câu đố nhanh hơn những người ăn đồ ăn vặt. Bạn đã nghe về điều này trong cuộc đời rồi: Nếu có thể cố gắng đi tập gym được vào sáng sớm, bạn có quyền được thoải mái tận hưởng một bữa trưa ngon lành hơn bình thường. Sau khi đã bắt ép được bản thân từ trước, những lời khuyên sau đấy sẽ dễ bị bỏ ngoài tai hơn rất nhiều. Chính vì điều này mà nhiều nhà tâm lý tranh cãi rằng khả năng tự chủ sẽ tốt hơn vào buổi sáng, vì càng về muộn thì sức mạnh ý chí của bạn làm tụt giảm và khó có thể kiểm soát được bản thân. Nhà tâm lý học hành vi Dan Ariely thúc giục rằng bạn nên làm những việc khó nhất vào một hoặc hai tiếng đầu trong ngày nếu muốn hoàn thành hết tất cả các việc.

Và đôi khi, bản ngã lười biếng của bạn hoàn toàn bất lực, đó là lúc nắm lấy các đặc quyền làm chủ. Nhà tâm lý học Brian Wansink tại Cornell University nhận thấy rằng môi trường góp phần lớn trong việc quyết định hành vi của bạn nên tốt nhất là hãy tận dụng nó để chống lại sự cám dỗ. Ví dụ, đơn giản là nhìn thấy đồ ăn ngon sẽ khiến bạn ăn nhiều hơn. Trong một nghiên cứu của Wansink, ông đặt 30 viên kẹo Hershey Kisses trên bàn tiếp tân, một nửa trong lọ trong suốt, nửa còn lại để trong lọ màu đục. Kết quả các nhân viên ăn kẹo trong lọ thứ nhất nhanh hơn 46% so với lọ thứ hai.

Mọi việc cũng có thể đi theo hướng khác đơn giản hơn. Nhiều người nói con đường dẫn đến địa ngục được lót bằng những mộng tưởng tốt đẹp, và có một lý do đằng sau câu nói này. Giáo sư Peter Gollwitzer của NYU ước tính rằng những ý định chỉ chiếm 20-30% trong hành vi thực tế của một người, có nghĩa là ngay cả khi bạn thực sự muốn lắng nghe để giúp bản thân trở nên tốt hơn, chưa chắc việc ấy sẽ được thực hiện. Vậy nên Gollwitzer gợi ý cách để biến ý định thành hiện thực là sử dụng mệnh đề “nếu… thì...”: Nếu được ăn đồ ngọt vào lúc 3 giờ chiều, thì tôi thà đi dạo còn hơn. Nếu tốn thời gian lướt Facebook, thà cầm giấy bút và viết tiếp những ý tưởng đang dang dở còn hơn.

Nhưng lời khuyên yêu thích của tôi để thực hiện hóa hành động là của Oliver Burkeman, người viết bài của The Guardian và tác giả của cuốn “The Antidote: Happiness for People Who Can’t Stand Positive Thinking”. Trong sách, Burkeman cho rằng một phần của vấn đề là do mọi người tin rằng họ cần có động lực trước khi bắt tay vào làm việc. “Ai nói bạn cần chờ đến khi cảm thấy ‘có hứng’ để làm một việc gì đó chứ?”, Burkeman viết. “Vấn đề không phải là do không có động lực, mà là do bạn nghĩ mình cần động lực”.

Burkeman đã gợi ý cách tiếp cận câu hỏi về động lực: Nhận thức và xem xét sự thật là bạn không muốn làm việc bây giờ. Sau đó bất chấp, mở giấy ra và bắt đầu làm. “Nếu có thể xem xét cảm xúc và suy nghĩ về việc đang trì hoãn, bạn sẽ nhận ra sự do dự trong hành động không cần thiết phải bị loại bỏ hoặc chuyển biến thành một điều gì đó tích cực. Bạn có thể sống chung với nó, nhận biết cảm giác trì hoãn và cứ thế làm việc”.

Biên dịch: ALicy

Nguồn tham khảo: https://www.thecut.com/2015/08/how-to-boss-yourself-around.html