Chương trình phổ thông và chương trình đại học thực chất khác nhau ở điểm nào? Tại sao đại học cho bạn một cái nhìn rõ ràng hơn về định hướng nghề nghiệp? Có lẽ bản chất quan trọng nhất của đại học chính là sự đa dạng về ngành học.

Ngưỡng cửa đại học mở ra với hứa hẹn về một cuộc sống sinh viên đầy trải nghiệm thú vị. Nhưng để có hành trình bốn năm hoàn thiện nhất, bạn cần có một định hướng rõ ràng về ngành học mà mình theo đuổi. Việc lựa chọn ngành học phù hợp với bản thân là rất quan trọng, nhưng đồng thời là một mối băn khoăn lớn với nhiều bạn học sinh khi chưa biết phải bắt đầu quá trình này như thế nào. Sự khó khăn trong quá trình chọn lựa có thể đến từ việc thiếu thông tin và hiểu biết về bản chất của từng ngành học. Bài viết này sẽ cho bạn một cái nhìn tổng quát về các ngành học ở đại học dựa trên bản chất của chúng và các phẩm chất cần có tương ứng với từng nhóm ngành, cùng với đó là một số lời khuyên cho bạn để lựa chọn ngành học phù hợp.

Ba văn hóa học thuật (The Three Cultures) và bản chất của chúng

Có đến hàng nghìn ngành học lớn nhỏ khiến cho những sinh viên mới bước vào ngưỡng cửa đại học cảm thấy hoang mang và choáng ngợp. Sự khác nhau giữa Triết học và Nhân chủng học là gì? Nếu không dựa trên bản chất và phân loại của hai ngành học này, một sinh viên khó lòng quyết định được đâu mới là ngành học dành cho bản thân. Để giải quyết câu hỏi này, khái niệm “ba văn hóa học thuật” được đề ra và mang đến những giải thích rõ ràng về bản chất của từng ngành học.

Năm 1959, C. P. Snow, nhà khoa học và tiểu thuyết gia nổi tiếng người Anh, lần đầu tiên giới thiệu khái niệm “The Two Cultures”. Đây là một cách phân loại học thuật dựa trên tiền đề rằng tri thức nhân loại được chia thành hai nhánh: một bên là nghệ thuật và nhân văn, và một bên là khoa học tự nhiên. Tuy nhiên, kể từ thời điểm đó, một nhánh thứ ba có tên gọi “khoa học xã hội” lại phát triển đáng kể do tầm quan trọng của kinh tế, đạo đức và tâm lí học ngày càng được nâng cao. Vì thế, khái niệm “The Two Cultures” dường như đã lỗi thời, và ở thời điểm đó, Snow cũng đã nhận khá nhiều chỉ trích do sự thiên vị khoa học tự nhiên của ông mà bỏ qua những giá trị mà các môn lịch sử, văn học, triết học đem lại cho hòa bình và thịnh vượng thế giới. Jerome Kagan, nhà tâm lý học và giáo sư danh dự tại Đại học Harvard, mang nhận thức rõ ràng về xu hướng phát triển của khoa học và đại học nghiên cứu. Giáo sư Kagan đọc những bài nghiên cứu của Snow, với tư duy phản biện và những hiểu biết sẵn có của mình, đã đề xuất khái niệm “The Three Cultures”, phát triển từ “The Two Cultures” của Snow và bổ sung thêm “khoa học xã hội”.
 


Bìa sách The Three Cultures

Như vậy, “The Three Cultures” gồm khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, và nhân văn học. Mỗi “culture” đều có những đặc trưng riêng. Cũng vì vậy mà các nhận định (ví dụ như nghĩa hiểu của một từ ngữ, văn cảnh, đặc điểm của một sự vật, hiện tượng…) sẽ chỉ có giá trị và mang ý nghĩa mạch lạc trong “culture” đó. Một khi vượt qua biên giới “culture”, các nhận định ấy sẽ không còn mang giá trị vốn có của chúng nữa và không còn khả năng ứng dụng. Điều này có vẻ không mấy quan trọng, nhưng thực chất lại là nền móng cho việc phân chia và đánh giá mỗi “culture”.

Ba loại “culture” này được so sánh dựa trên chín tiêu chí, và rút ra được những đặc điểm chính sau đây. Khoa học tự nhiên đặc biệt chú trọng những sự lí giải dựa trên hiện tượng thực tế và tính toán mà không kể đến hoàn cảnh lịch sử hay tiêu chuẩn đạo đức. Khoa học xã hội lại mong muốn hiểu về sự phát triển của con người, tâm lý tội phạm, hay những rối loạn tâm lý thông qua việc quan sát kĩ lưỡng hành vi của mọi người. Và cuối cùng, nhân văn học tập trung chủ yếu vào những yếu tố xuất phát từ bên trong con người, thuộc về lĩnh vực lịch sử và đạo đức.

Những ngành học phổ biến nhất đều có thể sắp xếp vào các “culture”. Tiêu biểu của khoa học tự nhiên (natural sciences) có các ngành: Toán học, Vật lí, Hóa học, Sinh học, Khoa học Môi trường, Thiên văn học, Khoa học Trái đất. Khoa học xã hội (social sciences) nổi tiếng với các ngành: Kinh tế, Tâm lí học, Xã hội học, Khoa học Chính trị. Nhân văn học (humanities) cũng là sự lựa chọn chiếm tỉ lệ lớn gồm các ngành: Ngôn ngữ, Lịch sử, Triết học, Báo chí. Các ngành học này sẽ được phân tích chi tiết trong những bài tiếp theo của loạt bài về việc lựa chọn ngành học tại đại học.

Bốn bước đơn giản và thiết thực để chọn lựa ngành học phù hợp

Có một thực tế là các ngành học phổ biến không áp dụng với tất cả mọi người. Vẫn còn những ngành học ít nổi tiếng hơn nhưng cơ hội thành công vẫn sẽ đến, và có thể bạn nằm trong phần thiểu số hứng thú với những ngành học ít được biết đến đó. Vậy dựa vào đâu mà bạn nhận biết được ngành học nào phù hợp và mang lại giá trị lớn nhất cho bản thân mình? Bạn không hề đơn độc trên hành trình lựa chọn ngành học. Sau đây sẽ là bốn bước thiết thực nhất bạn cần làm trong quá trình tìm đến ngành học phù hợp nhất cho bản thân.

1. Tách biệt mục tiêu của bạn và mục tiêu mà người khác áp đặt lên bạn.

Làm thế nào để tĩnh tâm trước những áp lực tới từ gia đình, bạn bè, và xã hội? Cha mẹ khuyên bạn hãy trở thành luật sư hay nhà hoạch định chính sách, vì có thể đối với cha mẹ, “thành công” được định nghĩa bởi khối lượng tài sản sở hữu do ảnh hưởng bởi những quan niệm từ xưa. Tuy nhiên, bạn tự nhận thức được rằng bản thân không hội tụ đủ những tố chất phù hợp để đi theo con đường đó.

Mục tiêu mà cha mẹ, bạn bè, và xã hội mong mỏi ở bạn có vẻ rất lý tưởng, nhưng lại đi theo khuôn mẫu chung. Và nếu trong xã hội, tất cả đều là luật sư, hay nhà hoạch định tài chính, thì ai sẽ mang lại giá trị nghệ thuật thường thức, ai sẽ làm những công việc đòi hỏi tính thực hành chân tay cao như đầu bếp, xây dựng? Nếu cả xã hội chỉ tồn tại có một số ít ngành nghề, bạn khó lòng mà nổi trội được. Hơn nữa, phải gắn bó với một ngành nghề mà bản thân không thấy ưa thích sẽ trở thành gánh nặng lớn, cản trở bạn tận dụng tối đa tiềm năng của mình.


Với trường hợp của đạo diễn Richard Linklater, người từng được đề cử giải Oscar cho đạo diễn xuất sắc nhất với phim chính kịch “Boyhood”, ông đã phải đối mặt rất nhiều với những lời nói cho rằng nghệ thuật rồi sẽ chẳng dẫn bạn đến nơi đâu. Bạn bè và gia đình – những người thân thiết mà ông vô cùng quý trọng – khuyên ông nên theo học trường y hoặc trường luật. Nhưng đạo diễn Linklater cho rằng bạn nên đánh giá xem tại sao gia đình và bạn bè lại khuyên bạn như vậy. Ông đã từng thắc mắc: “Họ có thật sự mong muốn bạn trở thành bác sĩ? Họ có thật sự mong muốn bạn trở thành luật sư?” Câu trả lời là “Không, những công việc đó chỉ nghe ổn khi được nhắc tên thôi.” Ông nhận ra rằng: “Tôi không muốn sống như họ. Tôi không muốn sống cuộc sống đó. Tôi nhớ rằng bản thân đã thẳng thừng: ‘OK, tôi sẽ từ chối mọi lời khuyên và làm điều hoàn toàn ngược lại với những gì mọi người bảo tôi nên làm’.”

Rời khỏi trường đại học Sam Houston State University sau khi hoàn thành năm học thứ hai, ông nhận một công việc tại một giàn khoan dầu. Ông đã dùng tiền tiết kiệm để mua dụng cụ và tham gia các lớp học làm phim tại một trường cao đẳng cộng đồng. Đạo diễn phim “Boyhood” thật sự đã thành công thách thức lại những kì vọng từ gia đình.

2. Hãy quên đi đam mê, mà trước tiên, hãy theo đuổi một sở thích.

Bước chân đến những cơ sở tư vấn nghề nghiệp, hay đơn giản hơn là những bài thuyết giảng về chọn ngành nghề, chắc hẳn bạn sẽ được nghe câu nói “Hãy theo đuổi đam mê của bạn.” Nhưng thực tế đam mê là một thứ không có sẵn mà bạn sẽ khám phá theo thời gian. Trước tiên, hãy tìm ra cho bản thân một sở thích dù nhỏ hay lớn, và nuôi dưỡng nó.


Sở thích sẽ giúp bạn hứng thú với một số hoạt động nhất định nào đó, và một bộ sưu tập những hoạt động theo sở thích sẽ dẫn bạn đến đam mê của riêng mình. Khi ngồi trên ghế trường phổ thông, bạn có thể yêu thích môn Toán nhưng khó lòng hiểu được Kinh tế, Toán ứng dụng là gì, nên hẳn nhiên Kinh tế hay Toán ứng dụng không phải là đam mê của bạn. Nhưng bằng cách tiếp tục theo đuổi sở thích Toán học, bạn sẽ tiến từng bước nhỏ hàng ngày để đến gần hơn với đam mê Kinh tế, Toán ứng dụng - những chuyên ngành liên quan mật thiết đến môn Toán và có thể dẫn bạn đến một sự nghiệp mơ ước.

Adam Steltzner, kỹ sư tại Phòng thí nghiệm Phản lực của NASA, chỉ vừa đủ ngưỡng để tốt nghiệp trung học, bỏ học trường âm nhạc và chơi trong các ban nhạc rock trong khi sự bồn chồn len lỏi trong ông. “Trên đường về nhà sau một đêm diễn, tôi thật sự bắt đầu chú ý rằng, những ngôi sao đã ở một vị trí khác trên bầu trời. Tôi đã nghĩ ‘Thật kì diệu, những vì sao đang chuyển động. Tại sao chúng lại di chuyển vậy?’” Khoảnh khắc đó tưởng chừng như không mấy quan trọng nhưng thực tế đã thay đổi hoàn toàn cuộc đời ông khi Steltzner đăng kí một lớp thiên văn học ở một trường cao đẳng cộng đồng. Để tham gia khóa học này, đầu tiên ông cần phải theo học một lớp vật lí cơ bản. Đây là bước khởi đầu trên con đường theo đuổi sự nghiệp của ông, với tấm bằng đại học về kỹ thuật cơ khí, tiếp tục là tấm bằng tiến sĩ, và sau đó là đưa tàu vũ trụ Curiosity thám hiểm trên sao Hỏa.

Ông chưa gắn bó hoàn toàn với ngành kỹ thuật, vì điều đó sẽ bó buộc ông vào một công việc cố định. Bất cứ khi nào cảm thấy nhen nhúm một chút tò mò, ông sẽ tìm hiểu nó. Ông nhấn mạnh: “Hãy thuận theo quá trình, hơn là chỉ tập trung vào kết quả.”

3. Đặt những quyết định của bạn vào hoàn cảnh thực tế.

Bạn có thể bị một điều gì đó thu hút, bởi vì những hứa hẹn về sự thịnh vượng trong tương lai hay bởi vì điều đó làm thức tỉnh bạn một cách sâu sắc. Nhưng luôn nhớ đến lời cảnh báo của các chuyên gia: Hãy xác định xem kỳ vọng có phù hợp với thực tế hay không.

Bạn xác định rằng Tổng thống là công việc sẽ đem lại cho bạn nhiều danh vọng nhưng bạn lại chẳng tìm hiểu hay yêu thích nghiên cứu về luật pháp, chính trị, hay cách xã hội vận hành, thì hẳn nhiên bạn không sẵn sàng cho vị trí mơ ước của bạn. Tìm ra mong muốn của mình, nhưng hãy hình dung cả chặng đường bạn biến nó thành hiện thực, và đảm bảo rằng bạn có khả năng đi trên con đường ấy chứ không phải là một viễn cảnh viển vông.



Veronica Belmont là chủ của một trang web và chương trình truyền hình, đồng thời là nhà sản xuất, nhà văn với 1.75 triệu lượt theo dõi trên Twitter. Cô đưa ra nhận định: “Nếu bạn thật sự đam mê một chủ đề, và bạn muốn làm việc trong lĩnh vực đó, thì ở thời điểm hiện tại bạn đã phải gắn bó với công việc đó rồi.” Ngay lúc này đây, bạn có thể nhìn vào cách vận hành từ bên trong của các ngành công nghiệp. Theo dõi một ai đó trên Twitter để có cái nhìn sâu hơn về một lĩnh vực, đọc những bài báo về ngành công nghiệp bạn đang quan tâm để bắt kịp xu hướng, hoặc xem những bài giảng trực tuyến miễn phí.

Nếu sự quan tâm của bạn được khơi gợi mạnh mẽ, hãy đi sâu vào bằng việc thực tập trong chính các ngành nghề đó. Ban đầu cô Belmont theo học ngành sản xuất âm thanh tại Emerson College (Boston), và sau đấy mới học bổ sung ngành nghiên cứu về truyền thông hiện đại khi cô bắt đầu hứng thú với văn hóa Internet. Một công việc thực tập về sản xuất âm thanh ở CNET đã thu hút sự quan tâm của cô đối với công nghệ.

Belmont cho rằng, điều quan trọng là bạn không nhất thiết phải giỏi một việc gì ngay từ đầu, thay vào đó hãy thử nghiệm kỹ càng trước khi bạn đầu tư hàng năm trời cho con đường học vấn.

4. Đúng vậy, bạn phải giỏi ở một lĩnh vực nào đó. Vì vậy hãy linh hoạt.

Dấn thân vào thị trường việc làm, bạn có thể phải đối mặt với thất bại trong một công việc mà bạn mong mỏi đạt được thành công, hoặc nhận ra một điều gì đó không được như hình dung. Đây là những thực tế luôn tồn tại và buộc bạn phải uốn cong, hoặc thậm chí định hình lại lý tưởng của bạn.
 


Xã hội không giống như trường đại học, nơi mà những ngành học được phân chia rõ ràng. Ngành Toán học không đảm bảo sau này bạn trở thành một nhà nghiên cứu về Toán học. Hãy nhớ rằng, hãy chọn một ngành học và gắn bó với thái độ học tập tốt. Từ đó, bạn mới có kiến thức nền tảng thật tốt để áp dụng linh hoạt hiểu biết của mình vào nhiều hoàn cảnh khác nhau mà vẫn đạt được thành công.

Jad Abumrad đã có sự hình dung kỹ lưỡng nhưng không thực hiện được khi ông nhận ra rằng bản thân không phù hợp với nghề nghiệp được định hướng từ ngành học. Ông đã tốt nghiệp ngành sáng tác nhạc và viết sáng tạo tại Oberlin College and Conservatory, và dự định sáng tác phần nhạc thanh của phim. “Điều đó thật sự không khả thi. Tôi không giỏi lĩnh vực đó. Và vì thế, đến một thời điểm, tôi đã bỏ cuộc. Tôi nghĩ rằng kế hoạch của tôi là sai lầm.

Nhưng ông sẵn sàng bắt đầu những bản thảo đầu tiên khi bạn gái của ông lập luận rằng ông không nhất thiết phải từ bỏ những việc ông đã làm và hướng đến. Ông kể lại: “Bạn gái tôi đã đưa ra lời khuyên ‘Anh thích viết. Anh cũng thích làm nhạc. Anh không thực sự giỏi trên một lĩnh vực riêng rẽ nào, nhưng có thể anh sẽ tìm ra một công việc kết hợp hai lĩnh vực đó. Hãy thử sức với radio’.”

Đó không phải là một quá trình chuyển đổi liền mạch. Ông bắt đầu làm việc tự do, nhưng đã tháo bỏ những vướng mắc và tạo ra một phong cách radio mới kết hợp khoa học và kể chuyện cùng với cả âm nhạc và hiệu ứng âm thanh. Là nhà sản xuất đồng thời là người dẫn chương trình “Radiolab” của WNYC, ông đã có công việc gần giống với tưởng tượng ban đầu về bản thân, đó là làm âm thanh cho phim. Ông chỉ cần mở rộng suy nghĩ của mình để đạt được điều đó.

Đó chính là sự linh hoạt trong tâm lý mà các nhân vật kể trên trong cuộc phỏng vấn của chúng tôi muốn chỉ ra. Ngành học không phải là sự bó buộc cả cuộc đời mà chỉ là điểm xuất phát. Bạn sẽ vấp ngã và phải làm lại từ đầu. Nhưng nếu bạn sống bằng phương châm kết nối từng điểm thành công lại với nhau, bạn sẽ tự mở ra những khả năng mà bạn chưa bao giờ có thể nghĩ tới.

Du học Mỹ - Những câu hỏi thường gặp khi chọn ngành học

Bạn vẫn đang phân vân giữa các ngành học và chưa chắc chắn về lựa chọn của bản thân. Bạn đang cảm thấy rối bời và đặt ra cho mình vô số câu hỏi để khẳng định lần cuối về ngành học mình sẽ theo đuổi. Hãy dành thời gian xem xét những câu hỏi thường gặp và giải đáp dưới đây.

1. Bao giờ thì tôi phải chọn ngành học?

Ở hầu hết các trường đại học, bạn sẽ chưa cần quyết định ngành học cho đến khi kết thúc năm thứ hai. Cho đến lúc đó, bạn có thể chọn các môn học thuộc các lĩnh vực khác nhau. Bạn sẽ tích lũy những tín chỉ của các môn học đại cương, bất kể chuyên ngành sau này của bạn là gì. Khi tham gia các lớp học khác nhau, rất có thể bạn sẽ tìm thấy một lĩnh vực mà bạn yêu thích.

2. Tôi có thể thay đổi ngành học không?

Có. Thực tế, các nghiên cứu chỉ ra rằng hầu hết sinh viên sẽ đổi chuyên ngành ít nhất một lần, có người còn đổi nhiều lần hơn thế. Vì vậy, không phải là một ý tưởng tốt khi bạn chọn trường đại học mà chỉ dựa trên một ngành học. Thay vào đó, hãy chọn những trường đại học đưa ra một danh sách lựa chọn gây hứng thú cho bạn. Bằng cách đó, khi bạn đổi ngành học, bạn không nhất thiết phải đổi cả ngôi trường bạn theo học.

3. Nếu tôi muốn trở thành bác sĩ hoặc luật sư, tôi có cần chọn chuyên ngành là y dự bị (premed) hoặc luật dự bị (prelaw) không?

Đây có thể là một điều ngạc nhiên với bạn, nhưng không có chuyên ngành y dự bị hay luật dự bị ở hầu hết các trường đại học. Y dự bị, luật dự bị, dược dự bị, hay thú y dự bị không phải là các chuyên ngành. Chúng là những chương trình đại học đặc biệt giúp định hướng sinh viên thông qua quá trình chuẩn bị và nộp đơn vào các ngôi trường đào tạo chuyên nghiệp như trường y hay trường luật.

Vì vậy, ngay cả khi bạn chọn tham gia một trong các chương trình trên, bạn vẫn cần quyết định ngành học của mình. Ví dụ, nhiều sinh viên y dự bị chọn chuyên ngành sinh học hoặc hóa học. Tuy nhiên, miễn là bạn thực hiện đủ các yêu cầu để vào trường đào tạo chuyên nghiệp, bạn có thể chọn bất cứ chuyên ngành nào bạn muốn. Thực tế, những ngôi trường đào tạo chuyên nghiệp thường tìm kiếm những học sinh toàn diện với những nền tảng đa dạng.

4. Có phải lựa chọn một chuyên ngành tức là tôi phải từ bỏ các môn học yêu thích khác?

Không nhất thiết. Đầu tiên, hãy nhớ rằng hầu hết các khóa học bạn tham gia có thể không thuộc lĩnh vực chuyên ngành. Bạn cũng có thể đa dạng hóa con đường học của bạn bằng cách chọn học hai chuyên ngành chính (double major) hoặc chọn thêm một chuyên ngành phụ (minor).

Một lựa chọn khác là chọn chuyên ngành học liên ngành (interdisciplinary major). Những chuyên ngành này được thiết kế dựa trên một chủ đề, không phải một lĩnh vực cụ thể nào. Ví dụ, thay vì chọn chuyên ngành ngôn ngữ Tây Ban Nha, lịch sử, hoặc văn học, bạn có thể chọn chuyên ngành nghiên cứu Mỹ Latinh và tham gia các lớp học ở cả ba lĩnh vực nêu trên, có thể cả các lớp học ở lĩnh vực khoa học chính trị, kinh tế, nhân chủng học, và nhiều nữa.
 


5. Những ngành học khai phóng (liberal arts majors) có tìm được việc làm không?

Những ngành học khai phóng đào tạo một dải rộng những kỹ năng học thuật, chẳng hạn như lý luận và phán đoán, và các kỹ năng thực tiễn trong nghiên cứu và viết bài. Loại hình đào tạo đại cương này cho phép sinh viên thích nghi với nhiều ngành nghề và chương trình sau đại học.

6. Tôi sẽ tìm được một ngành học phù hợp hoàn hảo với bản thân chứ?

Có đến hàng trăm ngành học, vậy nên có thể là bạn sẽ tìm thấy nhiều hơn một ngành học phù hợp với bản thân. Và ngay cả khi bạn không tìm ra, có rất nhiều trường đại học cho phép sinh viên của họ tự thiết kế chuyên ngành cho mình. Khi bạn tự tạo ra một ngành học mang tính cá nhân như vậy, bạn lựa chọn một chủ đề và phát triển chủ đề đó với các khóa học từ những chuyên ngành truyền thống.

Will Shortz, biên tập viên chuyên mục câu đố ô chữ của tờ New York Times, đã thực hiện điều này: ông tốt nghiệp chuyên ngành enigmatology (ngành học về những câu đố) tại Indiana University. Những ví dụ khác về các chuyên ngành do bạn tự thiết kế bao gồm các ngành học về sự hài hước, đa dạng loài người, âm thanh, đạo đức y sinh học, tôn giáo và nghệ thuật, và công lý xã hội.

 Phương Vũ

Tài liệu tham khảo:

The Three Cultures

https://www.nytimes.com/2015/08/02/education/edlife/four-steps-to-choosing-a-career-path.html

https://bigfuture.collegeboard.org/explore-careers/college-majors/college-majors-faqs